zondag 17 mei 2015

Bestaan disruptieve succesvolle start-ups?

Start-up’s zijn een geliefd onderwerp in de media. Jonge, hippe bedrijfjes die met disruptieve innovaties hele sectoren ontwrichten. Maar zijn die start-ups wel zo ontwrichtend en succesvol? Of zijn we door alle papegaaienpraat het zicht op de werkelijkheid een beetje kwijt?


Ontwrichtende start-ups
Je leest de laatste jaren steeds meer over ‘succesvolle start-ups’ die met ‘disruptieve technologieën’ hele sectoren ontwrichten. Vaak hoor je dan de bekende namen zoals Airbnb, Uber, Waze, Twitter, Skype, Spotify, Blendle en al die andere nieuwkomers van de laatste jaren. (lees hier meer over de deeleconomie). Mooie initiatieven, maar hoe ontwrichtend en succesvol zijn al die start-ups?

Mythe van disruptie
Start-ups blijken in de praktijk veel minder ontwrichtend te zijn, dan je op basis van alle berichten in de media zou denken. Eerder schreef ik al over onderzoek waaruit o.a. het volgende blijkt:

  • Een scherpe definitie van ‘disruptieve vul-zelf-maar-in’ ontbreekt. Het wordt te pas en onpas gebruikt. Vaak is niet duidelijk wat of wie waardoor ‘ontwricht’ wordt, en wat dat ontwrichten dan precies inhoudt. 
  • Marktleiders komen net zo vaak met nieuwe (disruptieve) innovaties als start-ups. De positie in de markt is niet bepalend.
  • Bestaande spelers introduceren meer technologieën en veroorzaken meer ‘ontwrichtingen’. Slechts een klein deel van alle ‘ontwrichtingen’ komt voor rekening van nieuwkomers.
  • De meeste innovaties zijn niet ontwrichtend. Gevestigde bedrijven vallen zelden meteen om door de komst van een nieuwe technologie
  • Nieuwe technologieën vervangen oude technologieën niet altijd. Vaak blijven ze naast elkaar bestaan. Denk aan led-lamp en gloeilamp, laser- en inkjetprinter, elektrische auto en benzineauto.
  • Bedrijven die met een nieuwe technologie op de markt komen, zijn vaak niet de partij die voor marktontwrichting zorgen. Het fist-mover advantage is niet voldoende. Vaak gaat een ‘smart follower’ er met de buit van door.
  • Bedrijven falen niet zozeer door de disruptieve werking van technologie an-sich, maar vooral door een gebrek aan verandervermogen en strategische wendbaarheid.

Of de veel genoemde start-ups ontwrichtend zullen zijn, moeten we afwachten. Want of iets ontwrichtend is geweest, kun je pas achteraf vaststellen. Ook hier geldt: resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst. 

Exponentiele organisaties
Nu is het wel zo dat er gesproken wordt over de ‘digitale revolutie’ die op het punt staat om in volle omvang uit te breken. Met ‘exponentiele tijden’ waarin ‘exponentiele organisaties’ zullen overwinnen. Volgens de auteurs van het boek Exponentiele organisaties mogen we de trends uit het verleden niet zo maar doortrekken, en zullen vele nieuwkomers bestaande sectoren wel degelijk gaan ontwrichten. De tijd zal het leren, want ook voor het hiervoor genoemde onderzoek geldt: resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst.  

Geld verdienen is moeilijk
Hoewel gebruikersaantallen, groeipotentieel en soms de omzet in veel gevallen groot zijn, is het niet allemaal goud wat er blinkt. Zo maar een kop van een krantenartikel in mei 2015: “Spotify: forse verliezen”. Wat hebben Spotify, Skype, Youtube, Waze, Instagram, Twitter, Peerby, Snapcarr, Snapchat, Blendle, Meerkat, Periscope en vele andere populaire start-up’s met elkaar gemeen?

Ze halen miljoenen, zo niet miljarden investeringskapitaal op, maar hebben nog nooit (operationeel) winst gemaakt! Veel start-up’s lijken vaak bodemloze putten die in hun streven naar zo veel mogelijk gebruikers en wereldwijde dekking, alleen maar geld uitgeven. In de overtuiging dat de eerste de beste is en dat de kosten voor de baat uit gaan. Soms worden start-ups na lange aanloopverliezen ‘gered’ door de bekende marktleiders die wel voldoende winst maken en elkaar de loef proberen af te steken, zoals techgiganten als Google, Facebook en Microsoft of multinationals als Unilever (lees bericht). Dit tot grote vreugde van de investeerders, want die cashen enorme winsten. Er is wereldwijd geld in overvloed en steeds meer partijen zijn op zoek naar start-ups om in te investeren.

Een paar willekeurige voorbeelden uit een lange rij, opgepikt uit verschillende berichten in de media: Spotify is succesvol, heeft zestig miljoen gebruikers, een jaaromzet van 1,1 miljard euro, maar maakt operationeel 165 miljoen verlies. Een kwart van de Spotify-gebruikers heeft de betaalde variant. Youtube is in 2007 voor 1,65 miljard verkocht aan Google. Het maakte toen geen winst en ook Google maakt er nog geen winst mee. Al tien jaar geen winst! De immense kosten overschrijden nog steeds de jaaromzet van inmiddels 5,6 miljard dollar. Skype was al snel populair, maar heeft nooit winst gemaakt. Het werd eind 2010 gered door Microsoft voor 8,5 miljard. Skype had toen wereldwijd 660 miljoen geregistreerde gebruikers, waar van er 8,8 miljoen betaalde voor de diensten van Skype. Facebook heeft Instagram voor 1 miljard gekocht, maar dat bedrijf maakt nog geen winst. Twitter verwacht dit jaar meer dan 1 miljard op te halen uit advertentiekosten, maar maakt wereldwijd geen winst. Dat zelfde geldt voor Meerkat en Periscope die nog op zoek zijn naar een verdienmodel. Eerder gingen ook al diverse Nederlandse start-up’s failliet of men moest de activiteiten stoppen zoals Sellaband, TenPages en Skoeps. Over de winstgevendheid van Airbnb en Uber is weinig bekend. Airbnb lijkt een lucratief verdienmodel te hebben en er wordt gezegd dat Uber inmiddels in enkele steden winst maakt. Hoewel, Uber leed naar eigen zeggen over heel 2016 een verlies van 2,8 miljard dollar (zo’n 2,6 miljard euro). Alleen in het vierde kwartaal van 2016 verloor Uber al 991 miljoen dollar (932 miljoen euro). Lees het Uber-bericht op Nu.nlTesla, de Amerikaanse maker van elektrische auto's heeft onlangs, drie jaar na de beursintroductie, voor het eerst in zijn geschiedenis winst geboekt. Facebook neemt Whatsapp over voor 19 miljard dollar. Een bedrijf dat nog nooit winst maakte en 55 werknemers telt, werd plots 19 miljard dollar waard, meer dan de beurskapitalisering van Sony.

Klopt het verdienmodel? 75% van de start-ups redt het niet!
Overgenomen of niet, deze nieuwkomers zullen erg hun best moeten doen om iets terug te verdienen van de honderden miljoenen aan start-up kapitaal of de vele miljarden aan overnames. Dat is niet gemakkelijk. Veel start-ups experimenteren met hun waardeproposities en verdienmodellen, maar krijgen het lek niet boven water. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat 75 procent van de start-ups het niet redt en 90 procent van de start-ups verdient nooit zijn investeringen terug. Voor de start-ups die overblijven betekent dit in veel gevallen afscheid nemen van het ‘freemium’ model, want gratis is nu eenmaal een slecht verdienmodel. Maar wat er blijft er dan over, waarvoor willen gebruikers betalen? 

Eén op 10.000 starters wordt succesvolle start-up!
Het aantal succesvolle start-ups in Nederland is beperkt. Aldus een publicatie van het ING Economisch bureau. Haar definitie van start-up is als volgt: "een organisatie dat op zoek is naar een (wereldwijd) schaalbaar businessmodel". 

Een start-up heeft een aantal kenmerken waarmee het zich onderscheidt van een starter:
- Disruptief, zet een markt op zijn kop met een nieuw verdienmodel.
- Het verdienmodel is schaalbaar.
- Gemakkelijk internationaal uit te rollen.
- Het is een jong bedrijf, eerste successen binnen circa vijf jaar na oprichting.
- Snelle groeier.
- Gefinancierd met risicodragend kapitaal.

Jaarlijks beginnen 127.000 starters een eigen bedrijf. Maar niet iedere starter is een start-up. De meeste starters zijn zzp’ers die diensten verlenen. Per jaar zijn er ongeveer 200 start-ups. Van de 200 start-ups groeit 5% tot 10% uiteindelijk uit tot een succesvol bedrijf (circa 10 tot 20 bedrijven). Dit betekent dat slechts 0,01%, of wel één op de 10.000 starters, uitgroeit tot een succesvolle start-up. De overige 90% van de start-ups blijven klein (circa 70 tot 110 bedrijven) of worden binnen een aantal jaren gestaakt (circa 80 tot 120 bedrijven). Dit wil overigens niet zeggen dat andere starters niet succesvol zijn, zij vallen alleen niet onder de definitie van een start-up en/of hebben die ambitie ook niet. Bron: ING Economisch bureau, 11 juni 2015.

Alleen succesverhalen zien
Waarom denken we zo massaal dat het verhaal van disruptieve start-ups klopt? Wellicht vinden we het antwoord bij wetenschapper en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman. Hij is een Israëlische psycholoog en een belangrijke pionier op het grensvlak van economie en psychologie. Volgens Kahneman wordt ons beeld van de werkelijkheid vertekend (‘bias’) omdat we onze besluitvorming baseren op wat we zien, horen en lezen. En als we om ons heen kijken zien we alleen de overlevers, de (zogenaamde) succesverhalen (‘survivor bias’). Alles wat het niet gehaald heeft, zien we niet want is gestopt, failliet gegaan, overgenomen of leidt een kwijnend bestaan.

Overschatting start-ups
Door de juichverhalen in de pers, wordt de omvang van een nieuwe (start-up) ontwikkeling vaak wat overschat. Denk aan crowdfunding, dat volgens velen een groot gevaar is voor banken. Zo is er de afgelopen jaren in totaal voor circa 100 miljoen euro aan geld opgehaald via crowdfunding. Vrijwel altijd relatief kleine bedragen voor en door non-profit, start-ups en MKB-bedrijven. Banken vinden dat niet zo erg, want kredietverstrekking van kleinere bedragen aan kleinere organisaties kost ze alleen maar geld. Die honderd miljoen is slechts 0,028 procent van het totaal aan 350 miljard euro aan uitstaand zakelijk krediet in Nederland. Crowdfunding is dus nog maar de bekende druppel op de gloeiende plaat. Wat niet wil zeggen dat het voor veel organisaties een uitkomst is en dat we nog maar aan het begin staan van een lange ontwikkeling en sterke groei. 

Wat is succesvol?
Rest de vraag, wanneer is een start-up ‘disruptief succesvol’? Als het een slim idee is? Als het miljoenen gebruikers heeft, maar geen winst maakt? Als het verliesgevend is, maar toch voor miljarden door eigenaren verkocht wordt? Als de beurswaarde geschat wordt op een een paar miljard euro? Als het de potentie heeft om veel gebruikers te krijgen, een hele sector te ontwrichten en gevestigde bedrijven wakker te schudden? Als het een goed businessmodel én verdienmodel heeft? Als het producten en diensten biedt waarvoor gebruikers graag betalen? Of als er veel over geschreven en gezegd wordt in de media?

Lees het artikel 'De waarheid over disruptieve innovaties' (met diverse reacties) op Managementsite.nl

Lees het artikel 'Disruptive innovations niet zo ontwrichtend als gedacht' in SLOW-management (PDF).




Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen